Cabir Bin Eflah ve Çubuklu Güneş Saati


Gerçek adı Ebu Muhammed Cabir bin Eflah el-İşbili olan Cabir bin Eflah Endülüs’te yetişen büyük Müslüman astronomi ve matematik alimidir. (el-İşbili Seville’den anlamına gelen bir lakaptır) Künyesi Ebu Muhammed olup 1200’lü yıllarda doğduğu tahmin edilmektedir. Hayatı hakkında pek fazla bilgi bulunmamaktadır.

Çoğunlukla başkalarıyla karıştırılabilen astronom Cabir bin Eflah, Endülüs’ün Sevilla şehrinde doğmuştur. Doğum tarihi ve yaşadığı döneme ait bilgiler kesin olmamasına rağmen, 12. yüzyılın ortalarında vefat ettiği tahmin edilmektedir.

Cabir bin Eflah, Batlamyus’un bazı görüşlerini tenkit etmiş özellikle Güneş’e yaklaşık 3 dakikalık bir paralaks (Dünya yönrüngesinde bir uçtan öbürüne giderken gözlenen yıldızın gökyüzünde gösterdiği yer değiştirme miktarı. Bu yöntem kullanılarak yıldızların gezegenimize olan uzaklıkları hesaplanabilir) kabul ettiği halde, Dünya’ya Güneş’ten daha yakın olan Merkür ve Venüs’te görülebilecek kadar paralaks bulunmadığı hakkındaki iddiasını eleştirerek çürütmüştür.

Çubuklu güneş saatini yapan Cabir bin Eflah bu buluşuyla astronomi kitaplarına geçmiştir. Bu alet Avrupa bilimi açısından çok önemlidir. Cabir Bin Eflah’ın kitabının Latince’ye tercüme edilmesi, Avrupa’da yeni bir aletin doğmasına neden olmuştur; bu aletin ismi “Turquetum” dur. Genellikle Ay’ın paralaksını ölçmeye yarayan bu alete 16. yüzyıla kadar inşa edilmiş çoğu gözlemevinde rastlanmaktadır. Zinner  bu alete Türk gözlem aleti “Türgengerat” adını verir: “İsmindne de anlaşılacağı gibi bu aletin ortaya atılmasında Türk veya Arap aleti model olarak kullanılmıştır. Bu, muhtemel olarak 1100 yılı civarında Cabir tarafından icat edilip isim verilmeyen bir alettir.”

 

Azimut kadranı da denilen bu çubuklu güneş saatini Avrupa’da ancak Cabir bin Eflah’tan üç yüzyıl sonra Alman astronomi bilgini ve matematikçi Regiomontanus 1450 yılında orjinal modeline bağlı kalarak yeniden yapabilmiştir. Bu yüzden bu aletin mucidinin Regiomontanus olduığunu zannedenler vardı. Halbuki Regiomontanus eserinin başında “Machina collectitia Gabri Hispalensis” cümlesiyle aletin kendine değil Endülüsü Cabir’e ait olduğunu bizzat vurgulamıştır. Regiomontanus, arıca, De triangulis isimli eserinin 4. Bölümünde Cabir bin Eflah’un bu çalışmasına geniş bir yer vermiştir.

Trigonometri ile de ilgilenen Cabir Bin Eflah dünyada ilk defa dik açılı bir üçgen için beşinci temel prensibi ortaya koymuştur. Trigonometri alanında, özellikle küresel trigonometri ile ilgili prensipler üzerinde durmuş olan Cabir bin Eflah, küresel trigonometri ile ilgili prensiplerden bir sonuç elde edebilmek için “dört boyut kuralı”nı uygulamış, düzlem trigonometride ise öncekilerin usulüne göre hareket etmiştir. Ayrıca tüm bunların yanı sıra Eflah, Endülüs’ün Sevilla şehrinde yapılan rasathanenin nasıl yapılması gerektiğini tespit etmiş ve inşasını da bizzat kontrol etmiştir.

Ünlü eseri Islah el-Mecisti (Almagest’in Düzeltilmesi)

Çeşitli nüshaları günümüze kadar ulaşan Islah el-Mecisti bir astronomi kitabıdır. Bu kitabında Cabir, Batlamyus’u tenkit ederek, onun bazı bilimsel hatalarını ve buluşlarındaki noksanlıkları ortaya çıkarmıştır. Bu eserde, küre ve düzlem trigonometriden de bahseden astronomun kitabı Latince’ye tercüme edilerek, Alman matematikçi ve astronomi bilgini Petrus Apianus diğer adıyla Peter Apian tarafından 1534 yılında Nürnberg’de bastırılmıştır.

Eser, bugün Berlin ve Escurial’de bulunmaktadır. Cabir bin Eflah Batı bilim dünyası üzerinde geniş etki yaratmış bir Müslüman bilim adamıdır. Latinceye çevrilip basılan eseri Islah el-Mecistinin Kopernik tarafından da okunduğu bilinmektedir.

Cabir bin Eflah ve eseriyle ilgili olarak Batı’da yapılan çeşitli araştırmalar yanında, R. P. Lorch da küresel trigonometriyle ilgili etkileri konusunda ‘Jabir Ibn Allah and His Inlluence in the West” (Manchester 1970) adıyla bir doktora tezi hazırlamıştır. Elimizde vefat tarihiyle ilgili olarak 1140-1150 arası olarak bir bilgi bulunan ünlü astronom ve matematikçinin düşünceleri ve eserleri, Batı bilim dünyasında 15. yy başlarına kadar geniş ilgi görmüştür. Hollandalı bir matematikçi olan Rudolph Snellius, Cabir bin Eflah için “yaman matematikçi’ anlamında ‘colcularum asarı ifadesini kullanmıştır.

 

   

0 Comments

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.