Enderun nedir? enderun hakkında bilgi » E-Kütüphane

Enderun nedir? enderun hakkında bilgi


Osmanlı eğitiminin en önemli parçası Enderun’dur. Enderun, bir saray okuluydu. Bu okula önceleri devşirme sistemiyle toplanan gayrimüslim çocukların yetenekli ve zeki olanları alınırdı. Daha sonra Müslüman çocuklarda alınmaya başlandı.

Enderun’un tarihçesi ve kuruluş amacı

1363’te 1. Murat tarafından çıkarılan Pençik Kanunu gereğince savaş esirlerinin beşte biri vergi karşılığı devletin olacaktır. Savaş esiri gençler, Anadolu’daki köklü türk ailelerinin yanına verilir, küçük bir ücret karşılığı hem çiftçilik yapar, hem de Türk-İslam gelenek ve göreneklerine göre yetiştirilirdi. Bu gençler gençler Enderun’un ilk öğrenci kaynağını oluşturmuşlardır.

Bu okulun esas temeli ise II.Murat tarafından çıkarılan Devşirme KAnunu’yla başlatılan sistem olmuştur. Fatih Sultan Mehmed zamanında İstanbul’daki Yeni Saray (Topklapı Sarayı) da teşkilatlanarak Saray Üniversitesi niteliği kazanmıştır.

Enderun önce eğitim için öğrenciler orta dereceli saray okulları olan Galata Sarayı, İbrahim Paşa Sarayı, İskender Çelebi Sarayı’nda eğitim görür, bu okullarda başarılı olan “Çıkma” denilen usulle belirli aralıklarla Enderun’a alınırdı. Enderun’a alınmayanlar ise devletin farklı bölgelerinde görev yerlerine tayin olunurlardı.

 

Başlangıçta öğrenci sayısı 36 iken, zamanla 160 olmuşi son olarak 400’e kadar çıkmıştır.

17. yüzyılda Enderun’a usullere aykırı öğrenci alınması, sistemin bozulmasına neden olasa da 1839 Tanzima Fermanı’na kadar içinde Sokullu Mehmed Paşa ve Gedik Ahmet Paşa gibi devlet adamlarının olduğu 63 sadrazam, Ebussuud Efendi dahil 3 şeyhulislam, 23 Kaptan Paşa yetiştirilmiştir. Ayrıca Birçok Kubbealtı Veziri, Defterdarlar, Beylerbeyi, Sancakbeyleri, Yeniçeri Ağaları burada yetiştirilmiştir.

Bir İngiliz elçisi Enderun mektepleri hakkında şunları söylemektedir: “Hangi milletten, hangi dinden olursa olsun, küçük çocukların zekâlarını ölçüyorlar. Keskin zekâlı çocuklar, seçilerek saraydaki Enderun denilen mekteplerde, değerli öğretmenler tarafından okutuluyor, İslâm bilgileri, İslâm ahlâkı, fen, kültür dersleri verilerek, kuvvetli, başarılı Müslüman olarak yetiştiriliyorlar.”

Enderun’a öğrenci devşirmenin kuralları

Devşirme sistemi belli kurallara bağlanmıştır. “Turnacı” adı verilen teşkilat ve onun başında Turnacı başı ve emrindekiler padişah irade-i seniyyesi ellerinde olarak devşirme bölgelerine önceden haber verilerek giderlerdi. Devşirme sırasında sancakbeyi, kadı ve papazlar bunlara yardım ederdi.

  • Kanun gereği 8 ve 20 yaş arasındakiler seçilirdi.
  • Özellikle 10 ve 14 yaş arasındakiler tercih edilir, görevliler vaftiz defterlerindeki kayıtlara bakarak şartları müsait olanları ayırır, iki ayrı deftere bunların kaydını yaparlardı.
  • Ailelerin tek erkek evlatları alınmaz, iki ya da daha çkok kardeşten en uygun nitelikteki olanları alınırdı.
  • Soylu ailelerin çocukları ve papaz çocukları tercih edilirdi.
  • İlk devşirmeler Arnavut, Sırp, Hırvat, Bulgar, Yunan ve Macar çocukları arasında yapılmıştır. Boşnakların Müslüman olmasına rağmen devşirme kapsamında tutulması kendi isteklerindendir.
  • Kırsal bölgelerden devşirme yapılır, kırk haneden birinin çocuğu alınırdı.
  • Köy kedhüdalarının çocukları ve hayatının az bir kısmını bile şhirde geçirenler devşirilmezdi.
  • Yakışıklı, gürbüz ve orta boylu olanlar tercih edilirdi.
  • Uzun boylu olup da endamı düzgün olanlar saray için ayrılıdı. Zeka ve yetenekte önemliydi.

Enderun’da hayat

  • Enderun öğrencileri, gün doğmadan iki saat önceden kalkar, hamama gidip yıkandıktan sonra, toplu halde sabah namazını kılarlardı. Padişah İstanbul’da ise sabah namazları Ayasofya Camii’nde padişahla beraber kılınırdı. Yatış ve kalkışları güneşin doğuşu ve yatsı namazının vaktine göre değişirdi. Çoğu zaman yatsı namazı kılındıktan sonra yatılırdı. Perşembe günleri yatsı namazı kılındıktan sonra yatılırdı. Perşembe günleri yatsıdan sonra her odada topluca padişahın sıhhat ve selameti için dua, din ve evlet düşmanlarının kahrı için topluca dua ve dua edilirdi. Yatakhanelerde her sekiz on gencin arasında bir Ak Ağa yatağı bulunurdu.
  • Kuşluk, ikindi ve yatsı vaktinden önce olmak üzere günde iç öğün yemek yerlerdi. Yemek çeşitleri iki, dört ve altı kap olmak üzere çeşitlilik gösterirdi. Ne az ne de çok yerlerdi. Temel gıdaları pirinç ve etti.
  • Enderun mensupları kanun gereği bekardı. Evlenmek isteyen, padişaha müracaat eder, hangi rütbede ise o rütbe ile saray dışına çıkartılır ve dışarıda başka bir vazife verilirdi.
  • Giyim ve kuşamları bizzat padişah tarafından temin edilir, mertebelerine göre farklılık gösterirdi. Elbiselerin düzenli ve temiz kullanılmasına özen gösterilirdi.
  • Enderun öğrencileriin faydalnması için Enderun kütüphanesi vardı. Topkapı Sarayı’ndaki diğer kütüphanelerden de faydalanılırdı. Bütün eğitim öğretim masrafları bizzat padişah tarafından karşılanırdı.
  • Öğrencilere disiplin öğretilmesi önemli bir psrensipti. Yüksek rütbeli olanlar haftada bir gün saray dışına kendileri, acemiler ise Ak Ağalar nezaretinde çıkabilirdi. Nadiren şehre inerlerdi. Bunun amacı, hizmet ve dersleri aksatmamak, bir de saraydan dışarı bilgi sızdırmamaktı.
  • Temizlik ve nezaket kurallarına son derece dikkat edilirdi. Mesela yere tükürmek, öksürürken mendiliyle ağzını kapmamak, lekeli elbise giymek cezayı gerektirirdi. Verilen cezalar katı ve sertti. Uykusuz bırakma, yemeği kesme, gerekli görüldüğünde uzaklaştırma, verilen cezalardandı. Bu katı disiplin ve ceza anlayışı öğrencilerin sabırlı, dayanıklı, saygılı ve alçak gönüllü olmasını sağlardı.

Enderun’da odalar ve okutulan dersler

1-Büyük ve Küçük Oda (Hane-i Kebir ve Hane-i Sağir): Enderun’un ilk iki kademeleridir. MEslek okullarıdır.Giydikleri kıyafetlerinden dolayı kendilerine “dolamalı” da denilirdi. Enderun’un hazırlık sınıfı konumunda olan bu odalarda, Tükrçe, Araça ve Farsça dersleri öğretildikten sonra güreş, atlama, koşu, ok atma, cirit talimleri yapılırdı.

2- Doğancı Koğuşu (Hane-i Bazyan): Enderun’un üçüncü basamağıdır. “Kaftanlılar” olarak da anılırdı. Hünkarın av doğanlarının bakımı ve yetiştirilmesi, saray kuşlarının bakım ve üretim, av ve avcılık hizmetlerini yerine getirirlerdi. Yaklaşık kırk öğrenciden oluşurdu.

3- Seferli Odası (Hane-i Seferli): IV. Murat zamanında kurulmuştu. Bu odanın öğrencileri eğitim ve öğretimin yanında pratik yaparlar, padişahın gittiği yerlere giderler, Enderun halkının çamaşırlarının yıkanması ve tertibiyle ilgilenirlerdi. Daha sonraları, deri işleri, dokuma, tezhip, musiki, oyma ve kakma işleri yaparak meslek öğrenmişlerdir. Meşkhane denilen klasik müsiki öğretimi de burada yapılırdı. Tanburi Osman, Enderuni Ali Bey gibi bestekarlar ve müsikişinaslar buradan yetişmişti.

4- Kiler Koğuşu (Hane-i Kiler): 2. Murat zamanında kurulmuştu. Enderun ve saray halkının ekmek, et, yemi, tatlı gibi her türlü ihtiyaçlarını hazırlayıp korurlardı. Sofra hizmetleri, çeşitli şerbetlerin , macunların, hastalık ve ilaç ve merhemlerinin yapımı ve korunmasını sağlarlardı.

5- Hazine Koğuşu: 2. Mehmed zamanında kurulmuştu. Buradaki öğrenciler hazinenin açılıp kapanması ve korunmasını sağladılar, hazineye paranın giriş ve çıkışını deftere kaydederlerdi.

6- Has Oda: Enderun’un en yüksek kademesiydi. 2. Mehmed’in emri ile kurulmuştu. Bu odanın mevcudu kırk civarındaydı. Devletin en üst düzey yöneticilerinin çoğu bu odadan çıkardı. Has Oda’da kalanların Hırka-i Saadet odasını temizlemek, mukaddes emanetleri muhafaza etmek, kandil gecelerinde öd ağacı yakmak ve gül suyu dökmek gibi sorumlulukları da vardı. Hünkar müezzini, sır katibi, sarıkçıbaşı, başçavuş gibi padişahın hususi hizmetinde bulunanlar da genellikle bu odadan seçilirdi.

Enderun’da okutulan dersler

1- İslami İlimler: Kuran-ı Kerim, İlmihal, ecit, Akadi, Tefsir, Arapça ve Farsça, Peygamnerler Tarihi.

2- Müspet İlimler: Türk Dili ve Edebiyatı, Heyet (Astronomi), Hendese (Geometri), Bedi-i Beyan (Güzel Konuşma), Tarih, Coğrafya, Metin, Hikmet, Mantık ve Tıp.

3- Güzel Sanatlar: Müsiki, Tezhip, Hüsnühat, Cilt Sanatı, Mimari.

4- Beden Eğitimi ve Spor: Binicilik, Kılıç Çekme, Ok Atma, Muzrak, Çelik-Çomak, Gürei, Ağırlık Kaldırma, Ciri, Şamar Atma.

5- Mesleki Eğitim: Giyim, Deri İşletmeciliği, Kuyumculuk, Çeşitliİlaç ve Merhem Yapımı.

Sonuç

Sultan 2. Mehmet döneminde İstanbul’da İngiltere Krallığı’nın elçisi olarak bulunan Winchesley Kontunun, ailahtan ve katibi olan Ricaut, “Türklerin Siyasi Düsturları” adlı eserinde “Osmanlı İmparatorluğunun uzun ömürlü, sağla ve adaletli oluşu Enderun Mektebinde verilen eğitim öğretimindendi” tesptinde bulunmaktadır.

Enderun’un kuruluş amacı, programları, çalıma sistemi ve teşkilatlanmasıyla, eğitim ve öğretimin yeniden değerlendirildiği, öğrencilerin daha kaliteli yetiriştirilmesi düşüncesinin bütün toplumların kabul ettiği, gelecek adına entellektüel insan unsurlarının öne çıkmaya başladığı asrımızda, bölgesinde asırlarca kavga çıkartmadan birçok etnik unsuru yönetmiş bir devletin, idareci yetiştirmede bize öğreteceği önemli dersler vardır.

   

0 Comments

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.