Halide Edip Adıvar kimdir?


Ülkemizin ilk önemli kadın edebiyatçısı olan Halide Edip Adıvar, 1884 yılında İstanbul’da doğdu. Dönemin Tekel Bakanı Mehmet Edip Bey’in kızıydı. Üsküdar Amerikan Kız Koleji’ni bitirdi. Aile içinde Arapça, Kur’an-ı Kerim, Türk musikisi, matematik (Salih Zeki’den), felsefe ve edebiyat (Rıza Tevfik Bölükbaşı’dan) dersleri alarak özel öğrenim gördü. 1901’de matematik hocası Salih Zeki ile evlendi.

Hali Edip Adıvar

Babası eğitimli bir genç olmasını istediği için onu Üsküdar Amerikan Kız Koleji’ne kaydeder. Burada Fransız edebiyatı ile ilgili de dersler alır. 1901’de mezun olur. 1908’de İkinci Meşrutiyet’in ilan edilmesiyle, gazetelere yazı yazmaya başlar. Özellikle kadın hakları ve kadınların eğitim sorunlarını değerlendiren eleştirel yazılardır bunlar. Bu yazıları nedeniyle gerici çevrelerden tehdit almaya başlar.

31 Mart Vakası yaşanınca, iki çocuğunu da yanına alarak bir süre için Mısır’a geçer. Mısır’dan İngiltere’ye gider, İngiltere’de kadın erkek eşitliği konusunda yapılan tartışmaları takip eder, önemli düşünce adamlarıyla tanışır. Balkan Savaşı yıllarında, Kadınları Yükseltme Derneği’ni kurar. Bu dönemde ayrıca öğretmenlik ve müfettişlik de yapar. Halide Edip, ikinci bir kadın daha “almak” isteyen kocasına tepki göstererek, eşinden ayrılır.

Eğitimle ilgili yazıları beğenildiği için 1909’da Darü’l-Muallimat (Öğretmen Okulu) pedagoji öğretmenliğine getirildi. 1917’de ikinci evliliğini, sonradan Sağlık Bakanı olan Dr. Adnan Adıvar ile yaptı. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde Batı edebiyatı dersleri verdi. Yunanlıların İzmir’i işgal etmesini protesto için yapılan meşhur Sultanahmet Mitingi‘nde heyecan dolu bir konuşma yaptı. İstanbul’un işgal edilmesi üzerine kocası ile Anadolu’ya kaçarak Kurtuluş Savaşı’na katıldı. Sakarya Muharebesi’ni takip eden günlerde savaşa fiilen katılıp hastabakıcılık yaptı.

 

Halkın büyük çoğunluğunun okuma yazma bilmediği bir ülkede doğup da İngilizce romanlar yazabilecek derecede bir kültür birikimine sahip olan bir romancı olarak yetişmeyi başarmış bir kadındı.

Kendisine “onbaşı” ve “çavuşluk” rütbeleri verildi. Bu nedenle “Halide Onbaşı” olarak da anılmaktadır. O dönemde Anadolu Ajansı’nın da kuruluşuna öncülük yaparak gazeteciliğin ülkemizdeki önderlerinden biri oldu. Savaş sürerken Atatürk ile siyasi görüş ayrılığına düştü. 1917’de Adnan Adıvar ile birlikte yurtdışına çıktı. Fransa ve İngiltere’de yaşadı. Amerika’da Columbia Üniversitesi, Hindistan’da Delhi İslam Üniversitesi’nde konuk öğretim üyesi olarak dersler verdi. 1939’da Türkiye’ye döndü. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İngiliz Filolojisi Kürsüsü Başkanı oldu. 1950’de milletvekili seçildi. Dört yıl sonra tekrar üniversiteye döndü. Ölümüne kadar kürsü başkanlığı görevini sürdürdü.

Halide Edip Adıvar edebi kişiliği ve sanat anlayışı

Halide Edip, Türk kadınının iş, düşünce ve edebiyat alanında başarılı olan bir örneğidir. Kadın haklarının ateşli bir savunucusu olarak yıllarca mücadele verdi. Gördüğü eğitim nedeniyle, Doğu-Batı sentezini en başarılı şekilde yapabilen yazarlarımızdan biri oldu. Yazı hayatına gazete ve dergilerde yayımlanan makale, sohbet ve denemelerle başladı, bu eserlerinde kız çocuklarının eğitimi ve psikolojisi üzerinde durdu, aşk konusunu ön plana aldı. İlk romanlarında da aşk konusu ağır bastı. Kurtuluş Savaşı onun düşünce dünyasını değiştirdi, ideolojik romanlar yazmasını sağladı. Bazı romanları gelenek ve görenekler üzerine kurulmuş, sosyal hayatımızı çok canlı çizgilerle yansıtan töre romanlarıydı. Bu türden olan Sinekli Bakkal, 1943 yılında CHP Roman Yarışması’nda birincilik kazandı. Yazarın kısa ve fiilsiz cümleleri, sade bir dili vardı. Bu bakımdan yazarlığını eleştirenler de oldu. Kadın kahramanlarını, bütün eserlerinde kuvvetli ve canlı bir şekilde yansıttı. Halide Edip Adıvar, özellikle karakter yaratmada çok başarılıydı. Cumhuriyet döneminin en çok okunan eserlerini yazmış olan Halide Edip Adıvar’ın kitaplarının bir kısmı Batı dillerine çevrildi. Sanatçının eserlerinden çoğu sonraları sinemaya ve TV dizilerine de uyarlandı.

1910’da yayınlanan ilk romanı “Seviye Talip” ile 1911’de yayınlanan ilk öykü kitabı “Harap Mabetler” edebiyat çevrelerinde ilgiyle karşılandı. Romanlarında Batılı bir anlayışla idealize edilmiş, güçlü ve kültürlü kadınlara yer verdi. Kahramanlarının kişiliklerine, ruh yapılarına ve davranışlarına önem vererek bu özelliğiyle Türk romanında yeni bir adım attı. Kurtuluş Savaşı döneminde ulusçu, milli duyguları öne çıkaran roman ve öyküler kaleme aldı. “Yeni Turan“, “Ateşten Gömlek” ve “Vurun Kahpeye” bu dönemin eserleridir. En tanınmış romanı “Sinekli Bakkal“, yazarlığında olgunluk dönemini gösterir. Bu romanda Sinekli Bakkal mahallesinde yaşayan insanlar, aydınlar ve saray çevresi gibi II. Abdülhamit döneminin farklı toplumsal kesimleri canlandırılır. Bu romanın yazıldığı yıllarda Türkiye, bağımsız ve Batı yanlısı bir ülke olmayı tercih etmişti. Bir yandan da Tanzimat’tan beri süren Doğu-Batı çatışmasından kurtulamamıştı. Halide Edip, “Sinekli Bakkal”da Doğu’nun değerlerini bulup çıkarmak ve Batı’nın karşısına koymak amacındaydı.

Halide Edip, cumhuriyetin kuruluşundan sonra, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’na katılır, Takrir-i Sükun yasaları çıkınca, ülkesinden ayrılmaya karar verir. 1939’da İngiltere’ye gidip dört yıl orada yaşar, daha sonra Fransa’ya yerleşir. Yurtdışında yaşadığı yıllarda, bugün hâlâ okunan kitaplarını yazmaya devam eder, üniversitelerde çeşitli konferanslarda konuşmacı olur. Halide Edip, tüm bu çalışmaları dışında, edebiyatımızın en önemli yazarları arasında yer alır. Yazdığı yirmi bir roman, dört hikâye, iki oyun ve onlarca incelemeyle en çok yapıt veren yazarlar arasındadır. Kitaplarında özellikle, kadınların eğitim sorunlarını ve kadın haklarını inceler.

9 Ocak 1964 yılı başında İstanbul’da hayata veda eden Halide Edip Adıvar’ın mezarı İstanbul Merkezefendi Mezarlığı’ndadır.

Halide Edip’in romanları

1909 Heyulâ1909 Raik’in Annesi
1910 Seviyye Talip
1912 Handan
1913 Yeni Turan
1918 Mev’ud Hüküm
1923 Ateşten Gömlek
1923 Vurun Kahpeye
1924 Kalp Ağrısı
1928 Zeyno’nun oğlu
1936 Sinekli Bakkal
1937 Yolpalas Cinayeti
1939 Tatarcık
1946 Sonsuz Panayır
1954 Döner Ayna
1958 Akile Hanım Sokağı
1958 Kerim Usta’nın Oğlu
1959 Sevda Sokağı Komedyası
1961 Çaresaz
1963 Hayat Parçaları

Halide Edip’in hikayeleri

1911 Harap Mabetler
1922 Dağa Çıkan Kurt
1963 İzmir’den Bursa’ya
1974 Kubbede Kalan Hoş Seda

Halide Edip’in anı kitapları 

1962 Türk’ün Ateşle İmtihanı
1963 Mor Salkımlı Ev

Halide Edip’in yazdığı tiyatro oyunları

Kenan Çobanları (1916)
Maske ve Ruh (1945)

   

0 Comments

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.