Kâşgarlı Mahmud kimdir?


Türk dilinin, Türk milliyetçiliğinin en büyük öncüsü Kaşgarlı Mahmut  Kâşgar’da doğdu. Babasının adı Hüseyin’dir. İlk Türk – İslâm devletini kuran Karahanlılar soyundandır. Türklerin yaşadığı şehirleri, köyleri, obaları bir bir dolaşarak hazırladığı sözlük (Divan-ı lügat-it Türk), İslâmlıktan önceki sözlü edebiyatımızı aydınlatan dev eserdir. Yazılış gayesi, Araplara Türkçeyi öğretmekten çok, «Türkçenin Arapça ile koşu atları gibi yarış edeceğini, Türk dilinin zenginliğini, her duygu ve düşünceyi anlatıma elverişli olduğunu ispat etmek» içindir.

Kaşgarlı Mahmud’un türbesi doğum yaşadığı yer olan Kaşgar’da yer almaktadır. Kaşgar ise Doğu Türkistan’da yer alan tarihi bir şehirdir.

Kâşgarlı Mahmut; iyi silâh kullanan bir asker olmakla beraber, dilimizi, ulusal kültürümüzü, yurt sevgisini her şeyin üstünde gören ilk büyük dil bilginimizdir. Kitabının önsözünde şu ilgi çekici tümceleri okumaktayız: Türk ’ün, Türkmen’in, Oğuz’un, Çigil’in, Yağmanın, Kırgız’ın lisanlarını ve kafiyelerini tamamiyle zihnimde nakşettim. Bu hususta o kadar ileri gittim ki, her taifenin lehçesi bence en mükemmel surette elde edilmiş oldu.

1072-1073 yılları arasında hazırladığı meşhur kitabını (Divan-ı lügat-it Türk) Abbasi halifesine armağan etmiştir. Kitabın asıl nüshası bugün Ayasofya Müzesi’nde muhafaza ediliyor. Kitabın Uygurca çevirisi ancak 1978’de yapılabilmiştir.

Divan-ı lügat-it Türk’ün özellikleri

Türklerde güzellik, sevimlilik, edep, tatlılık, büyükleri ağırlamak, sadelik, sözünü yerine getirmek, yiğitlik, mertlik, örgütlenmek gibi methe değer sayısız faziletler görülmektedir. «Türk Sözlüğünün Divanı» anlamına gelen Kâşgarlı’nın bu eseri, yalnız bir sözlük değil; İslâmlık öncesi Türk edebiyatını, tarihini, coğrafyasını, folklorunu, fnitolojisini aydınlatan ansiklopedik niteliktedir.

 

Bilindiği üzere, XI. yüzyıl hemen bütün İslâm ülkelerinde Türklerin egemen olduğu bir dönemdir. Karahanlılar devletinin, özellikle büyük Selçuk İmparatorluğu’nun askerlikçe ve uygarlıkça en parlak zamanı bu dönem içerisindedir. O tarihlerde Türklerin egemenliğindeki uluslar dilini öğrenmek ihtiyacını duyuyorlardı.

Divan-ı lügat-it Türk Türkçeyi öğretmek amacıyla  tarihleri arasında Bağdat’ta yazılmış bir sözlüktür. Türk sözcüğünün «kuvvet, güç, kudret» anlamı taşıdığım bize ilk bildiren. Kaşgârlı Mahmut’tur, Kaşgarlı Mahmut kitabın önsözünde kitabı şöyle tanıtmıştır: “Yüce Tanrı’nın devlet güneşini Türk burçlarında doğdurmuş olduğunu ve onların yurtlan üzerinde dünyanın bütün dairelerini döndürmüş bulunduğunu gördüm. Tanrı, onlara Türk adını verdi ve onları yeryüzüne ilbay kıldı. Zamanımızın hakanlarını onlardan çıkardı. Dünya milletlerinin idare dizginini onların eline verdi; onları herkese üstün eyledi; kendilerini hak üzere kuvvetlendirdi. Onlarla birlikte çalışanı, onlardan yana olanı aziz kıldı ve Türkler yüzünden onları her dileklerine eriştirdi. Bu kimseleri kötülerin şerrinden korudu. Derdini dinletebilmek ve Türklerin gönlünü almak için onların dilleriyle konuşmaktan başka çare yoktur.”

Divanü Lûgat-it-Türk’teki sözcüklerin anlamlan Arapça olarak yazılmıştır. Türkçe 7500 sözcüğün Arapça karşılığı verilirken, sav denilen atasözleri, sagu denilen ağıtlar, koşuk denilen şiirler, destan parçalan alınmıştır. Sözcüklerle ilgili
bol bol seci, mesel, hikmet, şiir, efsane, tarih, coğrafya, halk edebiyatı, folklor bilgi ve örnekleri verilmiş; dilbilgisi kuralları ortaya konulmuş; Türkolojinin sağlam temelleri atılmıştır.

Türkologların görüşü : «Göktürk Yazıtları» ile «Divanü Lûgat-it-Türk»ün bulunuşu Türklük için tasavvur edilemiyecek kadar büyük kazanç olmuştur.

   

0 Comments

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.