Kutatgu Bilig ve Özellikleri


1069/1070 yıllarında Balasagunlu Yusuf Hâs Hacib tarafından feûlün feûlün feûlün feûl kalıbıyla yazılan 6645 beyitlik Kutadgu Bilig, daha çok gençlere seslenen öğütleriyle didaktik bir eserdir. Aynı zamanda ilk İslâmî Türk eserlerinden birisidir de. Karahanlı hükümdarı Ebu Ali Hasan bin Süleyman Arslan Karahan adına yazılmış ve ona sunulmuştur. 19. yüzyılın ortalarına kadar çocuklar için, gençler için kitap yazmak diye bir şey söz konusu değildi. Çocukların, gençlerin eğitiminde yararlı kabul edilen kitaplar medreselerde okutulur, açıklanırdı. Şeyh Sadî’nin Gülistan adlı kitabı İslâm ülkelerinde yüzyıllarca ders kitabı olarak okutulmuştur.

Elle yazılıp çoğaltılan (yazma) kitaplar çok az sayıda insanın, daha çok da meraklılarıyla bilim adamlarının eline geçebiliyordu. Zevk için kitap okumak bugün olduğu gibi kişisel bir eylem olmaktan çok aile içinde ya da eş dost toplantılarında gerçekleştirilen bir grup davranışıydı. Böyle toplantılarda kitapları birisi okur, öbürleri de dinlerlerdi. Bu adet Türkiye’de sinema, radyo ve televizyonun yaygınlaştığı yakın yıllara dek sürmüştür. Halit Ziya Uşaklıgil anılarında 1870-80’li yıllarda başta vali olmak üzere dedesinin konağına davet olunan İzmir’in ileri gelenlerine kitap okuduğunu anlatır. Kuşku yok ki aile ortamında kitap okuma geleneği yalnız kentlerde değil köy ve beldelerde de sürüp gitmekteydi.

Böylece eski devirlerde kitaplar, çok az sayıda çoğaltılabilse de birçok kişiye dolaylı olarak ulaşabiliyordu.

Kutadgu Bilig bu tür kitaplardandı. Hayriyye ve Lutfiyye’ye göre o devrin öz, arı ve duru Türkçe’siyle yazılmıştır. İçinde Arapça-Farsça tek sözcük yoktur. Anlatımı başarılıdır. İçinde açıklanan düşünce ve öğütler Hayriyye ve Lutfiyye’dekilerle hemen hemen birebir örtüşür. İhtimal ki Nabi Kutadgu Bilig’i okumuştur. Aralarında çok büyük bir benzerlik vardır. Gerçi Kutadgu Bilig o devrin saf Türkçe’sinin ölümsüz bir belgesi iken Hayriyye’nin dili oldukça ağır Osmanlıca’dır. Ayrıca Kutadgu Bilig’de sonrakilerden farklı olarak bazı öykülere de yer verilmiştir. Güntokdı Aytoldı Hikâyesi, Küntogdı Öğdülmüş Hikâyesi, Küntoğdu Öğdülmiş Odgurmuş Hikâyesi, Öğdülmiş Odgurmuş Hikâyesi.

Kutadgu Bilig’in Reşit Rahmeti Arat tarafından aslı ve bugünün Türkçe’sine çevirisi bir arada 1959 yılında yayınlanmıştır. (TTK yayını)

Kutadgu Bilig’den:

Ukuşka biligke bu tilmaç til
Yaruttaçı erni yorık tilni bil
(Erdeme, bilgiye dilmaç olur dil,
Dayanağın dildir, kıymetini bil.)

Kişik til agırlar bulur kut kişi
Kişik til uçuzlar barır er başı
(Diliyle kut bulur yücelir kişi,
Diliyle ucuzlar hem gider başı.)

Til arslan turur kör işikte yatur
Aya evlük ev sak başıngın yiyür
(Dil bir arslandır ki eşikte yatar,
Dikkat ev sahibi, başını yutar.)

Tilin emgemiş er negü tir eşit
Bu söz işge tutgil özünge işit
(Dilinden çok çekmiş insanı işit,
Onu dinle, tut ve kendine iş et.)


0 Comments

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.