Teori nedir?


Bilimsel bir teori birtakım olguları veya olgusal iliş kileri açıklayan kavramsal bir sistemdir. Böyle bir sistemi kurmak, bilimde en üst düzeyde zihinsel bir çalışmayı gerektirir.

Özellikle iki yönden bilimsel bir teoriyi anlama önemlidir. Bir kere iyi kurulmuş bir teorinin bir sanat eseri gibi entelektüel ilgilere hitap eden ve dünya görüşümüzü etkileyen bir niteliği vardır. Olup bitenlere belli bir teori açısından bakmak, alışık olduğumuz pek çok şeye yeni bir anlam kazandırır, bilgi ve anlayışımızı beklemediğimiz ölçülerde zenginleştirebilir. Sonra, bilimsel bir teori, bilimsel düşünme ve araştırmanın erişilmesi güç bir ürünü olarak hem bu düşünme biçimini, hem de bilimde gerçek başarının niteliğini yansıtması bakımından üzerinde durulmaya değer. Başka bir deyişle, bilimsel bir teorinin yapı ve fonksiyonunda tüm bilimin kristalize olmuş bir örneğini bulabiliriz. Fakat her şeyden önce, «teori» kelimesi üzerinde bir açıklığa ihtiyaç vardır.

Günlük,dilde «teori» denince genellikle olgusal olmayan veya uygulama dışı kalan soyut bir şey akla gelir. Bilim adamları arasında bile bu noktada tam bir açıklık olduğu söylenemez. Kimisi için «teori», felsefe türünden geniş ve belki de sorumsuz bir spekülasyon; kimisi için algı verilerimizi ve gözlemlerimizi aşan herhangi bir kavram veya genelleme anlamına gelmektedir. Birçokları «teori» kelimesini hipotez, varsayım, veya hatta kanun anlamına kullanmaktadır. Örneğin, fizik ders kitaplarında evrensel çekim ilişkisinin bazen teori, bazen hipotez, bazen varsayım, fakat çok kere kanun olarak nitelenmesi gibi.

«Teori» kelimesinin böyle değişik anlamlarda kullanılışından doğan karışıklık karşısında tam bir açıklığa ulaşmak son derece güçtür. Ancak bazı ayırımlar yoluyla karışıklıktan kısmen de olsa kurtulmaya çalışabiliriz. Hemen akla gelen bir ayırım teori ile olgu arasındadır. Olgu, daha önce de belirtildiği üzere, doğrudan veya dolaylı ortak gözleme konu ve doğada yer alan bir oluştur. Teori ise, insan zihninin bir ürünüdür; olguları açıklamak veya evreni hiç değilse bir yanı ile anlamak için kurulur. Ancak hemen eklemeli ki, olguları içermeyen bilimsel bir teori olmadığı gibi, az çok teorinin bulaşmadığı hiç bir gözlem veya deney verisi de yoktur. Ne yalın bir olgudan, ne de olgulara ilişkin olmayan bir teoriden (formel mantık ve matematik dışında) söz edilebilir.

 

Bir başka ayırım «teori», «hipotez» ve «varsayım» kelimelerinin anlamları arasında yapılabilir. «Varsayım» doğruluğu tahkik edilmeksizin kabul edilen, «hipotez» doğrulanmak üzere ele alınan iddialardır. Her ikisi de birer önerme ile dile getirilebilir. Oysa teori kısmen de olsa doğrulanmış fakat henüz tümü ile kesinleşmemiş bir sistemdir; çok kere bir tek önerme ile değil, birbiriyle ilişkili birçok önerme ile dile getirilebilir ancak. Son bir ayırım teori ile felsefî nitelikteki dünya görüşleri arasındadır. Hiç bir bilimsel teori bir dünya görüşü kadar kapsamlı olamaz. Bir teori ancak belli bir olgu türünü kapsadığı halde, bir dünya görüşü evrenin tümüne belli bir açıdan bakma olanağını içermektedir.

Herhangi bir dünya görüşü, nesnel olmaktan çok kişisel ölçülere, değer yargılarına bağlıdır. Bu anlamda onu doğru veya «yanlış» diye değerlendirmek yerine, «yararlı» veya «yararsız», «geçerli» veya «geçersiz» diye nitelemek daha doğru olur. Oysa bilimsel bir teorinin başta gelen özelliği doğrulanabilir olması, daha doğrusu, nesnel nitelikteki veriler tarafından testedilebilir olmasıdır.

   

0 Comments

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.